durakladıktan sonra, doğuya doğru dönüp sol eliyle işaret ederek, ikincisi de, Kâbe'dir.

4 - Hac, bir medrese ve bir okuldur. Sabır, cihad, mal harcama, adab-ı muaşeret, şeytana karşı kin ve adavet etme dersleri verilir. Ubudiyetle fedakârlığın ne demek olduğu gösterilir.

HACCIN FARZ OLMASININ ŞARTLARI

Haccın farz olmasının şartları beştir. Bu şartlara haiz olmayan kimseye hac farz değildir.

1 - Müslüman olmak. Müslüman olmayana farz değildir. Zira hac bir ibadettir. İbadet edebilmek için önce iman etmek lazımdır. İman etmeden yapılan ibadet sahih değildir. Binaenaleyh bir kimse müslüman olmadan hacca gider, sonra müslüman olur, hali yerinde ve haccın diğer şartlarına haiz olursa, tekrar hacca gitmesi gerekir. Hatta bir müslüman hac farizasını ifa ettikten sonra riddet edip, sonra tecdidi iman ederse, gücü yettiği takdirde tekrar hacca gitmesi lazım olur.

2 - Akıllı olmak. Deliye farz değildir. Çünkü deli mükellef değildir. Bir deli hacca giderse onun haccı muteber olmadığı için, iyileştiği ve durumu müsait olduğu takdirde tekrar hacca gitmesi lazımdır. Resûlü Ekrem (S.V.) buyuruyor ki:

"Kalem üç kişiden kaldırılmıştır. Kendilerine teklif yapılmaz, hiçbir şeyden mes'ul değildir,

a - Uyanıncaya kadar uyuyan,

b - Büluğ çağına erinceye kadar çocuk,

c - Kendine gelinceye kadar deli."

3 - Baliğ olmak. Büluğa ermemiş bir çocuk mümeyyiz de olsa hacca gitse, haccetül-İslâm yerine gelmiş sayılmaz. Kendisi için nafile sayılır. Baliğ olunca tekrar hacca gitmesi icabeder. Resûlü Ekrem (S.V.) buyuruyor:

"Çocuk hacca gitse bu, büluğ çağına kadar kendisi