چوق عصرلر مدّتنجه تحكّملرى آلتنده طوتمشلر. حتّى چوق أهلِ تفسير، آياتڭ ظاهرلرينى اونلرڭ مذهبنه گوره توفيق ايتمگه مجبور قالمشلر. او صورتله قرآنِ حكيمڭ إعجازينه بر درجه پرده چكيلمشدى. و حكمتِ جديده نامى ويريلن يڭى فلسفه ايسه، أسكى فلسفه‌نڭ مرور و عبوره و خرق و إلتيامه قابل اولميان سماوات حقّنده‌كى إفراطنه مقابل تفريط ايدوب، سماواتڭ وجودينى عادتا إنكار ايدييورلر. أوّلكيلر إفراط، صوڭره‌كيلر تفريط ايدوب حقيقتى تماميله گوستره‌مه‌مشلر. قرآنِ حكيمڭ حكمتِ قدسيه‌سى ايسه، او إفراط و تفريطى بيراقوب حدِّ وسطى إختيار ايدوب دير كه: صانعِ ذو الجلال، يدى قات سماواتى خلق ايتمشدر. حركت ايدن ييلديزلر ايسه، باليقلر گبى سما ايچنده گزرلر و تسبيح ايدرلر. حديثده

﴿اَلسَّمَاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ﴾

دينيلمش. يعنى: "سما، أمواجى قرارداده اولمش بر دڭزدر."

ايشته بو حقيقتِ قرآنيه‌يى يدى قاعده و يدى وجه معنا ايله غايت مختصر بر صورتده إثبات ايده‌جگز.

برنجى قاعده:

فنًّا و حكمةً ثابتدر كه: بو حدّى يوق فضاىِ عالم، نهايتسز بر بوشلق دگل، بلكه "أثير" ديدكلرى مادّه ايله طولودر.

ايكنجيسى:

فنًّا و عقلاً، بلكه مشاهدةً ثابتدر كه: أجرامِ علويه‌نڭ جاذبه و دافعه گبى قانونلرينڭ رابطه‌سى و ضيا و حرارت و ألكتريق گبى مادّه‌لرده‌كى قوّتلرڭ ناشرى و ناقلى، او فضايى طولديران بر مادّه موجوددر.

اوچنجيسى:

مادّهِٔ أثيريه، أثير قالمقله برابر، سائر مادّه‌لر گبى مختلف تشكّلاته و آيرى آيرى صورتلرده بولونديغى تجربةً ثابتدر. أوت ناصلكه بخار، صو، بوز گبى هوائى، مايع، جامد اوچ نوع أشيا، عين مادّه‌دن اولويور. اويله ده: مادّهِٔ أثيريه‌دن دخى يدى نوع طبقات اولماسنه هيچ بر مانعِ عقلى اولماديغى گبى، هيچ بر إعتراضه مدار اولماز.